Jakie są rodzaje giełd?

Myślisz o inwestowaniu i zastanawiasz się, jakie są rodzaje giełd oraz czym one się od siebie różnią? Z tego artykułu dowiesz się, jak działają poszczególne typy giełd i jakie instrumenty są na nich notowane. Dzięki temu łatwiej wybierzesz rynek pasujący do Twoich planów i stylu inwestowania.

Co to jest giełda i jak działa?

Giełda to zorganizowany rynek, na którym w określonym miejscu i czasie spotykają się kupujący i sprzedający. W odróżnieniu od zwykłego targu, wszystkie transakcje podlegają ściśle określonym regulaminom, normom i zwyczajom. Handel odbywa się za pośrednictwem uprawnionych pośredników, czyli domów maklerskich i maklerów, a sama giełda zapewnia infrastrukturę oraz nadzór nad obrotem.

Przedmiotem obrotu na giełdzie są zawsze dobra zamienne. Mogą to być akcje, obligacje, kontrakty terminowe, waluty lub towary o ustandaryzowanych parametrach. Dzięki temu transakcje nie wymagają fizycznej obecności towaru na parkiecie. Wystarczą zapisy w systemie i dokładna definicja instrumentu w regulaminie lub kontrakcie. Giełda nie jest stroną transakcji, ale dba o to, aby spotkały się zlecenia kupna i sprzedaży po tej samej cenie oraz by rozliczenie przebiegło bez zakłóceń.

Cena na giełdzie powstaje w wyniku gry popytu i podaży, a jej aktualny poziom natychmiast trafia do informacji publicznej – to właśnie notowania giełdowe.

Jak można podzielić giełdy?

Jedno krótkie pytanie – bardzo wiele odpowiedzi. Giełdy dzieli się według kilku kryteriów, z których każde pokazuje inny wymiar rynku. Najczęściej inwestorzy zwracają uwagę na przedmiot obrotu, zasięg działania, formę prawną, rodzaj zawieranych transakcji, a także sposób prowadzenia handlu i zasady dostępu.

Taki wielowymiarowy podział pomaga lepiej zrozumieć, dlaczego New York Stock Exchange wygląda inaczej niż giełda towarowa w Chicago czy Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie. Te rynki działają w oparciu o podobną logikę, ale posługują się innymi instrumentami i innymi modelami organizacyjnymi.

Podział według przedmiotu obrotu

W praktyce inwestor najczęściej spotyka się z pytaniem: co jest przedmiotem handlu na danej giełdzie? Na tej podstawie wyróżnia się trzy główne grupy: giełdy towarowe, giełdy instrumentów finansowych (pieniężne) oraz giełdy usług. Każda z nich przyciąga inne podmioty i wymaga innej wiedzy specjalistycznej.

Rosnąca rola instrumentów pochodnych i globalnych łańcuchów dostaw sprawiła, że granice między tymi segmentami częściowo się zacierają. Na przykład na giełdzie finansowej można inwestować w kontrakty na towary, a na rynku towarowym – w instrumenty pochodne rozliczane wyłącznie pieniężnie, bez fizycznej dostawy surowca.

• giełdy towarowe – obrót surowcami i towarami masowymi,
• giełdy instrumentów finansowych – akcje, obligacje, instrumenty pochodne,
• giełdy usług – głównie usługi transportowe, ubezpieczeniowe i pośrednictwo.

Podział według znaczenia i zasięgu

Nie każda giełda ma globalny wpływ na rynki. Część działa lokalnie, a część wyznacza kierunek notowań na całym świecie. Z punktu widzenia inwestora liczy się zasięg oddziaływania rynku oraz płynność, jaką zapewnia.

W tym ujęciu wyróżnia się giełdy lokalne, krajowe oraz międzynarodowe. Przykładowo Warszawska GPW jest giełdą krajową o rosnącym znaczeniu regionalnym, podczas gdy New York Stock Exchange czy Tokyo Stock Exchange mają charakter rynków globalnych, na których notowane są tysiące spółek z wielu państw.

Podział według statusu prawnego

Drugi istotny punkt to pytanie, kto jest właścicielem giełdy i kto nad nią realnie panuje. W niektórych krajach giełdy powstały jako instytucje państwowe, w innych – jako prywatne spółki zakładane przez banki i domy maklerskie.

Można więc wyróżnić giełdy tworzone przez państwo – działające na podstawie ustawy i statutu nadanego decyzją organów publicznych – oraz giełdy korporacyjne, powstające na mocy prawa handlowego. W tym drugim modelu właścicielami są zwykle instytucje finansowe, a rynek funkcjonuje jako spółka akcyjna z własnym walnym zgromadzeniem i radą giełdy.

Podział według sposobu prowadzenia handlu

Czy każda giełda to wciąż głośny parkiet, na którym maklerzy krzyczą i machają rękami? Ten obraz znany z filmów w dużej mierze należy już do przeszłości. Coraz więcej rynków przeszło na model elektroniczny, gdzie wszystkie zlecenia trafiają do systemu informatycznego.

Na tej podstawie wyróżniamy giełdy parkietowe – z fizycznym parkietem i zawieraniem transakcji głosowo – oraz giełdy elektroniczne, w których cały handel odbywa się za pomocą komputerów. Polski rynek akcji w Warszawie od lat korzysta z elektronicznego systemu notowań, co pozwala na szybkie przetwarzanie tysięcy zleceń i dostęp dla inwestorów z całego kraju.

Podział według rodzaju transakcji

Rodzaj zawieranych transakcji decyduje o tym, czy mówimy o rynku bieżącym, czy terminowym. Na rynku kasowym dochodzi do faktycznego przeniesienia prawa własności instrumentu, natomiast na rynku terminowym strony zobowiązują się do rozliczenia transakcji w przyszłości.

W tym podziale wyróżnia się giełdy transakcji kasowych, gdzie przedmiotem handlu są np. akcje, obligacje czy certyfikaty, oraz giełdy transakcji terminowych, specjalizujące się w kontraktach futures i opcjach. Ważną rolę odgrywają tu giełdy typu financial futures, takie jak London International Financial Futures and Options Exchange, a także duże rynki terminowe w Chicago czy Tokio.

• giełdy kasowe – rozliczenie z reguły w krótkim terminie po transakcji,
• giełdy terminowe – rozliczenie w z góry ustalonym dniu w przyszłości,
• giełdy opcji – obrót prawem do kupna lub sprzedaży instrumentu bazowego.

Jakie są rodzaje giełd według przedmiotu obrotu?

W praktyce najczęściej mówi się o trzech głównych typach: giełdach towarowych, giełdach instrumentów finansowych oraz giełdach usług. Każda grupa ma inną specyfikę, ale łączy je jedna zasada – wysoki stopień standaryzacji tego, czym się handluje.

Jednorodność towaru lub instrumentu to warunek, który umożliwia powstanie płynnego rynku. Inwestor nie chce za każdym razem analizować jakości pojedynczej partii zboża czy cech umowy ubezpieczenia. Potrzebuje jasnego standardu, który giełda z góry definiuje i egzekwuje.

Giełda towarowa

Giełda towarowa to rynek, na którym handluje się towarami masowymi o jednolitych cechach jakościowych. Chodzi o surowce energetyczne, metale, produkty rolne, a także inne dobra, które da się opisać standardem. Towary nie muszą znajdować się na parkiecie – wystarczy, że są zdeponowane w składach giełdowych lub pozostają w drodze.

Istotną rolę odgrywa tu standaryzacja. Każdy towar jest badany pod kątem jakości i przypisuje się mu określony standard. W zamian właściciel otrzymuje warrant, czyli kwit składowy będący papierem wartościowym. To właśnie warrant może być przedmiotem obrotu na giełdzie, zamiast fizycznej partii zboża, kawy czy ropy.

Giełda instrumentów finansowych

Giełda instrumentów finansowych to najbardziej znany typ giełdy, kojarzony z akcjami, obligacjami i indeksami. Taki rynek umożliwia spółkom pozyskanie świeżego kapitału, a inwestorom – wejście i wyjście z inwestycji w dowolnym momencie. Wartość obrotów na tych rynkach wielokrotnie przewyższa handel fizycznymi towarami.

Do najważniejszych giełd finansowych na świecie należą New York Stock Exchange, London Stock Exchange oraz Tokyo Stock Exchange. W Polsce rolę centralnego rynku pełni Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie, na której notowane są setki spółek krajowych i zagranicznych, a także kontrakty terminowe, opcje i fundusze ETF.

Giełda usług

Mniej znaną, ale bardzo użyteczną kategorią są giełdy usług. Przedmiotem obrotu nie są tutaj papiery wartościowe ani surowce, lecz z góry zdefiniowane pakiety usług, najczęściej o charakterze międzynarodowym. Chodzi o usługi transportowe, ubezpieczeniowe i szeroko rozumiane pośrednictwo.

Kontrakty zawierane na takiej giełdzie opisują dokładnie zakres, czas i warunki świadczenia usługi. Dzięki temu strony mogą handlować prawem do skorzystania z danego świadczenia podobnie jak innymi instrumentami giełdowymi. Standaryzacja ułatwia porównywanie ofert oraz tworzenie bardziej złożonych struktur finansowania i zabezpieczenia ryzyka.

Jakie są rodzaje transakcji giełdowych?

Rodzaj giełdy wynika także z charakteru transakcji. Na każdym rynku występują zarówno transakcje rzeczywiste, jak i nierzeczywiste, choć ich proporcje zależą od profilu danego parkietu. Wspólnym mianownikiem jest to, że każda transakcja odnosi się do ściśle zdefiniowanego instrumentu.

Transakcje rzeczywiste prowadzą do fizycznej dostawy towaru lub przeniesienia prawa własności papieru wartościowego. Transakcje nierzeczywiste mają na celu osiągnięcie zysku na zmianie ceny kontraktu. Ten podział dobrze widać szczególnie na giełdach towarowych i terminowych.

Transakcje rzeczywiste

Transakcje rzeczywiste służą faktycznemu zakupowi lub sprzedaży towaru. Zawiera je eksporter, importer, producent lub przetwórca, który potrzebuje danego dobra do swojej działalności. Towar może znajdować się w składzie w pobliżu giełdy, w magazynie oddalonym o setki kilometrów, albo dopiero powstawać w procesie produkcji.

Ze względu na termin i sposób dostawy wyróżnia się transakcje z natychmiastową dostawą (spot), transakcje na towary w drodze oraz transakcje na załadowanie. W każdej z tych form strony dokładnie określają miejsce, czas i warunki dostawy, co pozwala powiązać rynek giełdowy z logistyką i realnym łańcuchem dostaw.

Transakcja typu spot oznacza, że towar zostanie wydany zwykle między jednym dniem a dwoma tygodniami od chwili zawarcia umowy, zgodnie z przyjętym standardem na danej giełdzie.

Transakcje nierzeczywiste

Transakcje nierzeczywiste, często nazywane spekulacyjnymi, nie mają na celu otrzymania samego towaru czy papieru do portfela. Liczy się wyłącznie zmiana ceny w czasie. Inwestor kupuje lub sprzedaje kontrakt, aby po pewnym okresie zamknąć pozycję po innej cenie i zrealizować zysk albo stratę.

Tego typu obrót pełni ważną funkcję dla całej gospodarki. Rozwija się asekuracja cenowa, bo producenci i konsumenci mogą zabezpieczać się przed niekorzystnymi zmianami kursów. Jednocześnie transakcje spekulacyjne zwiększają płynność, dzięki czemu nawet duże zlecenia znajdują drugą stronę. Na takich rynkach szczególnie wyraźnie widać podział na „byki” i „niedźwiedzie”, czyli inwestorów grających na wzrosty i spadki.

Jakie są największe giełdy na świecie i w Polsce?

Kiedy mówimy o rodzajach giełd, warto spojrzeć także na konkretne przykłady. Największe rynki na świecie różnią się historią, skalą obrotów i liczbą notowanych spółek, ale łączy je wysoka płynność i rozpoznawalne indeksy.

Na początku XVII wieku Holandia stworzyła fundamenty nowoczesnego rynku. W 1602 roku wyemitowano pierwsze na świecie akcje Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, a Amsterdam stał się kolebką giełdy papierów wartościowych. Później dołączyły inne centra, m.in. Londyn, gdzie pierwsze listy notowań publikował John Castaing pracujący w kawiarni, która z czasem przekształciła się w London Stock Exchange.

New York Stock Exchange

New York Stock Exchange to największa giełda świata pod względem kapitalizacji notowanych spółek. Została oficjalnie zorganizowana w 1817 roku, a dziś na jej parkiecie notowanych jest kilka tysięcy firm z różnych branż, w tym globalne koncerny przemysłowe i technologiczne.

Na NYSE tworzone są znane na całym świecie indeksy, takie jak Dow Jones Industrial Average, S&P 500 czy NYSE Composite. Średni dzienny obrót liczony jest w dziesiątkach miliardów dolarów, a handel odbywa się od poniedziałku do piątku, w ściśle określonych godzinach. Dla wielu inwestorów kursy z Wall Street są punktem odniesienia przy ocenie kondycji całej gospodarki.

London Stock Exchange

London Stock Exchange to jedna z najstarszych giełd świata, której początki sięgają początku XIX wieku. Rynek londyński wyrósł z tradycji handlu w kawiarniach City, a oficjalna giełda powstała w 1801 roku. Dziś notowanych jest na niej ponad tysiąc spółek z kilkudziesięciu krajów.

Najbardziej znanym indeksem jest FTSE 100, obejmujący sto największych spółek notowanych w Londynie. Międzynarodowy charakter LSE sprawia, że to ważny punkt odniesienia dla europejskich inwestorów instytucjonalnych, funduszy emerytalnych i towarzystw ubezpieczeniowych.

Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie

Warszawska giełda to przykład rynku, który od początku lat 90. przeszedł drogę od kilku spółek do roli lidera w regionie Europy Środkowo‑Wschodniej. Jej korzenie sięgają 1817 roku, kiedy wydano postanowienie o „zaprowadzeniu giełdy w Warszawie”, ale współczesna historia zaczęła się w 1991 roku wraz z pierwszą sesją po transformacji gospodarczej.

Dziś GPW notuje setki spółek, w tym kilkadziesiąt zagranicznych, a także kontrakty terminowe, opcje i fundusze ETF. Najważniejszymi indeksami są WIG, WIG20, WIG30 oraz wyspecjalizowane indeksy sektorowe. Giełda działa jako spółka akcyjna i jest nadzorowana przez Komisję Nadzoru Finansowego, co ma zapewniać przejrzystość rynku oraz bezpieczeństwo inwestorów indywidualnych i instytucjonalnych.