Masz w głowie pojęcie „inwestycja”, ale nie do końca wiesz, co faktycznie się do niego zalicza? Chcesz uporządkować różne rodzaje lokowania kapitału – od nieruchomości po fundusze emerytalne? Z tego artykułu dowiesz się, jak szeroko rozumiemy inwestycje w polskich przepisach i praktyce biznesowej.
Co w ogóle nazywamy inwestycją?
W polskiej rachunkowości pojęcie inwestycji jest dużo szersze niż tylko zakup mieszkania pod wynajem czy gra na giełdzie. Ustawa o rachunkowości definiuje inwestycje jako aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych. Chodzi o przyrost wartości w czasie, odsetki, dywidendy, udział w zyskach lub inne pożytki z obrotu tymi aktywami.
Tak rozumiane inwestycje nie muszą być wykorzystywane w bieżącej działalności operacyjnej jednostki. Jeśli składnik majątku nie służy produkcji, sprzedaży lub świadczeniu usług, a ma generować przyszłe wpływy środków pieniężnych albo ograniczać wydatki, to bardzo często będzie kwalifikował się jako inwestycja. Znaczenie ma więc przede wszystkim cel posiadania, a nie sposób nabycia.
Jaką rolę grają „przyszłe korzyści ekonomiczne”?
Krajowy Standard Rachunkowości nr 4 opisuje inwestycję przez pryzmat tzw. przyszłych korzyści ekonomicznych. To nic innego jak potencjał danego składnika aktywów do generowania w przyszłości wpływów gotówki lub zmniejszania wydatków. Ten potencjał może ujawnić się na kilka sposobów.
Do takich korzyści należy m.in. możliwość zamiany aktywa na gotówkę w jednym z kolejnych ogniw „łańcucha zamian”, uzyskiwanie przychodów pasywnych (odsetki, dywidendy), a także ograniczanie kosztów przyszłego finansowania zobowiązań. Dopiero jeśli ten potencjał jest wymierny i wiarygodnie określony, składnik majątku można ująć jako inwestycję i wykazać w bilansie.
O zakwalifikowaniu składnika majątku do inwestycji decyduje jego przeznaczenie, a nie sposób nabycia czy źródło finansowania.
Jakie aktywa zaliczamy do inwestycji długoterminowych?
W praktyce firm – uczelni, instytutów badawczych i przedsiębiorstw – inwestycje długoterminowe to przede wszystkim aktywa finansowe, a także nieruchomości i wartości niematerialne utrzymywane nie do własnego użytkowania, lecz dla zysków kapitałowych lub przychodów pasywnych. Często są one związane z działalnością naukową, budowlaną lub zakupem nieruchomości o znacznej wartości.
W systemie POL‑on inwestycje dzieli się na powiązane z działalnością naukową, związane z kształceniem oraz tzw. inwestycje inne. Katalog inwestycji innych jest otwarty, co oznacza, że trzeba raportować wszelkie działania inwestycyjne, które nie mieszczą się w dwóch pierwszych kategoriach, ale spełniają kryteria aktywów inwestycyjnych.
Co zaliczamy do nieruchomości inwestycyjnych?
Nieruchomości to jeden z najczęstszych przykładów inwestycji długoterminowych. W świetle ustawy o rachunkowości i praktyki bilansowej, do nieruchomości inwestycyjnych zaliczymy m.in. budynki, budowle, samodzielne lokale, spółdzielcze prawa do lokali, grunty i prawa użytkowania wieczystego, jeśli przynoszą korzyści nie jako środki trwałe używane w działalności, ale jako narzędzie lokowania kapitału.
Ważne jest, aby dana nieruchomość generowała jednostce przyszłe korzyści ekonomiczne netto, np. w formie czynszów z najmu albo wzrostu wartości rynkowej. Nieruchomość używana na własne biuro czy halę produkcyjną nie będzie nieruchomością inwestycyjną. Taka sama nieruchomość, pozostawiona wyłącznie „pod wynajem” czy odsprzedaż z zyskiem – już tak.
Jakie inne inwestycje długoterminowe są typowe?
Obok nieruchomości wiele jednostek posiada długoterminowe aktywa finansowe. Mogą to być długookresowe udziały w innych podmiotach, pakiety akcji strategicznych, obligacje o długim terminie zapadalności lub udzielone pożyczki, których spłata rozłożona jest na lata. W uczelniach czy instytucjach naukowych do inwestycji zalicza się też aparaturę badawczą o wysokiej wartości, kupowaną z myślą o wieloletnim wykorzystaniu i uzyskiwaniu finansowania zewnętrznego.
W systemie POL‑on jako inwestycje związane z działalnością naukową raportuje się m.in. zakupy, wytworzenie lub rozbudowę aparatury naukowo-badawczej o wartości powyżej 500 000 zł, a także inwestycje budowlane i zakupy nieruchomości. Osobno ujmowane są projekty współfinansowane ze środków zagranicznych o wartości przekraczającej 100 000 zł.
Jakie składniki majątku traktujemy jako inwestycje krótkoterminowe?
Inwestycje krótkoterminowe dotyczą aktywów, które jednostka zamierza utrzymywać nie dłużej niż 12 miesięcy od dnia bilansowego albo przeznacza je do obrotu w najbliższym roku finansowym. W tej grupie znajdziesz nie tylko instrumenty finansowe, ale też inne formy lokowania środków, które można relatywnie szybko spieniężyć.
O zakwalifikowaniu składnika jako krótkoterminowego decyduje więc przewidywany okres utrzymania oraz intencja szybkiego obrotu. Nawet aktywo o długim formalnym terminie zapadalności może zostać zaklasyfikowane jako inwestycja krótkoterminowa, jeśli jednostka realnie zamierza sprzedać je w najbliższych 12 miesiącach.
Jakie rodzaje inwestycji krótkoterminowych występują najczęściej?
W bilansie inwestycje krótkoterminowe znajdują się zazwyczaj w pozycji B.III.2. Obejmują szeroką grupę aktywów, które łatwo ulokować i stosunkowo szybko odzyskać w formie gotówki. W praktyce są to głównie aktywa finansowe, ale także wybrane rzeczy ruchome i dobra kolekcjonerskie.
Do najczęściej spotykanych inwestycji krótkoterminowych zaliczamy:
- udziały i akcje nabyte z zamiarem sprzedaży w ciągu roku obrotowego,
- inne papiery wartościowe – np. krótkoterminowe obligacje, bony, certyfikaty inwestycyjne,
- środki pieniężne i inne aktywa pieniężne ulokowane na lokatach lub w bonach skarbowych,
- udzielone pożyczki z krótkim terminem zapadalności,
- inne krótkoterminowe aktywa finansowe, takie jak depozyty czy raty z leasingu finansowego.
Czy inwestycjami krótkoterminowymi mogą być także metale szlachetne lub dzieła sztuki?
Do kategorii „inne inwestycje krótkoterminowe” zalicza się również aktywa niefinansowe, jeśli są utrzymywane z zamiarem stosunkowo szybkiej odsprzedaży. Będą to np. metale szlachetne, biżuteria, antyki, starodruki, dzieła sztuki, kosztowności czy monety o wartości numizmatycznej.
Takie aktywa nie służą podstawowej działalności operacyjnej jednostki. Ich zadaniem jest generowanie przychodów z różnicy ceny zakupu i sprzedaży lub zabezpieczanie wartości majątku przed utratą siły nabywczej pieniądza. Jeśli jednostka planuje je sprzedać w ciągu najbliższych 12 miesięcy, traktuje je jako inwestycje krótkoterminowe.
Jak w inwestycjach mieszczą się plany emerytalne?
W ujęciu indywidualnym ważnym obszarem inwestowania są plany emerytalne finansowane przez pracodawcę i pracownika. W Stanach Zjednoczonych ich zasady określa ustawa ERISA, a typowym przykładem jest plan 401(k). Na gruncie polskiego prawa konstrukcje są inne, ale logika ekonomiczna lokowania środków pozostaje podobna.
W planach kapitałowych składki trafiają na indywidualne konto pracownika. Mogą być inwestowane w różne instrumenty – fundusze, akcje, obligacje. Z perspektywy uczestnika to forma długoterminowej inwestycji, której celem jest zgromadzenie środków na emeryturę. Wartość konta zależy od wysokości składek, wyników inwestycyjnych oraz opłat pobieranych z rachunku.
Jakie typy planów emerytalnych traktujemy jako inwestycje?
W systemach zbliżonych do amerykańskiego rozróżnia się przede wszystkim plany zdefiniowanych świadczeń oraz plany zdefiniowanych składek. W tych drugich uczestnik widzi saldo swojego konta i często sam wybiera sposób lokowania środków, dlatego funkcjonują one praktycznie jak długoterminowy portfel inwestycyjny.
Przykładami planów opartych na zdefiniowanych składkach są: klasyczny plan 401(k), warianty safe harbor 401(k), SIMPLE 401(k), plany automatycznej rejestracji czy plany ESOP, gdzie część składki inwestuje się w akcje pracodawcy. Wszystkie te konstrukcje opierają się na tym samym założeniu – środki są inwestowane, a uczestnik ponosi ryzyko i korzysta z potencjalnych zysków.
Czy plany emerytalne są inwestycją także z punktu widzenia pracodawcy?
Dla pracodawcy plan emerytalny oznacza konieczność zarządzania aktywami oraz wyboru polityki inwestycyjnej, często z udziałem zewnętrznych instytucji finansowych. Środki gromadzone w planie są lokowane w portfel papierów wartościowych, instrumentów rynku pieniężnego lub funduszy, aby w długim okresie pokryć przyszłe świadczenia.
W planach zdefiniowanych świadczeń to pracodawca ponosi ryzyko inwestycyjne. Musi zadbać, by suma składek i zysków z inwestycji wystarczyła na wypłatę obiecanych rent emerytalnych. Gdy plan jest niedofinansowany, za granicą część świadczeń może gwarantować instytucja taka jak PBGC, ale inwestycyjny charakter aktywów pozostaje niezmienny.
Jak wycenia się i raportuje inwestycje?
Każda inwestycja – czy to krótkoterminowy papier wartościowy, czy budynek wynajmowany jako nieruchomość inwestycyjna – musi być w księgach rachunkowych ujęta według jasno określonych zasad. Od sposobu wyceny zależy wynik finansowy jednostki, dlatego procedury są mocno zformalizowane.
Przy pierwszym ujęciu inwestycje wprowadza się do ksiąg według ceny nabycia. Cena ta obejmuje wartość godziwą wydatków lub przekazanych składników majątku powiększoną o koszty związane bezpośrednio z zakupem. Dla jednostek, które stosują przepisy dotyczące instrumentów finansowych, szczegółowe zasady określa rozporządzenie Ministra Finansów.
Jakie są zasady wyceny inwestycji krótkoterminowych?
Jednostki objęte obowiązkowym badaniem sprawozdań przez biegłego rewidenta wyceniają inwestycje krótkoterminowe według wartości godziwej lub skorygowanej ceny nabycia. W wielu przypadkach stosuje się bieżące ceny rynkowe, a różnice ujmuje jako przychody lub koszty finansowe w formie odpisów aktualizujących.
Jeśli jednostka nie stosuje szczegółowych przepisów o instrumentach finansowych, może wyceniać inwestycje krótkoterminowe w cenie nabycia lub według wartości rynkowej – wybiera się niższą z tych wartości na dzień bilansowy. Spadek ceny rynkowej w stosunku do ceny zakupu powoduje powstanie kosztu finansowego, a wzrost – ujawnia w sprawozdaniu wyższy potencjał przyszłych korzyści.
Czy można przekwalifikować inwestycję z długoterminowej na krótkoterminową i odwrotnie?
Zdarza się, że jednostka zmienia zamiar co do okresu utrzymywania aktywa. Wtedy dokonuje tzw. przekwalifikowania – z inwestycji długoterminowej do krótkoterminowej albo w przeciwnym kierunku. Taka decyzja wymaga analizy dotychczasowej wyceny, w tym odpisów aktualizujących ujętych w kapitale z aktualizacji wyceny.
Jeśli inwestycja długoterminowa, wcześniej przeszacowana np. z 5 zł do 7 zł za akcję, zostaje przeniesiona do kategorii krótkoterminowej, nierozliczona część aktualizacji w kapitale powinna zostać przeniesiona do przychodów finansowych. W odwrotnym przypadku – gdy krótkoterminowa lokata staje się inwestycją długoterminową – zachowuje się pierwotny sposób wyceny, a skutki późniejszych zmian wartości ujmuje zgodnie z nową klasyfikacją.
Zmiana klasy inwestycji wymaga prześledzenia całej historii jej wyceny – w tym odpisów aktualizujących zapisanych w kapitale lub wyniku finansowym.
Kiedy krótkoterminowa pożyczka staje się problematyczną inwestycją?
Udzielone pożyczki to szczególny rodzaj inwestycji krótkoterminowej. Powinny być wyceniane z zachowaniem zasady ostrożności, w wartości wymagalnej zapłaty obejmującej kapitał i należne odsetki, po uwzględnieniu ewentualnych odpisów aktualizujących. Gdy pojawiają się sygnały, że dłużnik ma kłopoty finansowe, trzeba zweryfikować możliwość odzyskania środków.
Przykładowo: jeśli kontrahent przez kilka miesięcy spłaca raty zgodnie z harmonogramem, a potem nagle przestaje regulować zobowiązanie, jednostka powinna skorygować wartość pożyczki. Część, co do której istnieje realne ryzyko nieściągalności, staje się kosztem finansowym w formie odpisu. Taka korekta obniża wynik bieżącego okresu, ale lepiej oddaje faktyczną wartość inwestycji.
